ती येणार वाटते,
नेमकी फिरकत नाही..
तिला येणे
जमणार नाही,
वाटत राहते ..
क्षणात ती
समोर हजर होते !
वाण नाही,
पण सखीचा गुण..
तुलाही असा
लागला कसा
अरे पावसा !
.
लहरी
ती येणार वाटते,
नेमकी फिरकत नाही..
तिला येणे
जमणार नाही,
वाटत राहते ..
क्षणात ती
समोर हजर होते !
वाण नाही,
पण सखीचा गुण..
तुलाही असा
लागला कसा
अरे पावसा !
.
सेल ! सेल ! सेल !
" अहो, ऐकलंत का ?" - स्वैपाकघरातून अरुणाचा आवाज आला.
अनिल नुकताच ऑफिसमधून घरी आला होता. बुटाचे बंड सोडत असतानाच कानावर पहिला प्रश्न येऊन आदळला.
"हो ! ऐकल !"- संथपणे तो उद्गारला.
पुन्हा अरुणाने विचारले- "काय ऐकलं ?"
टायची गाठ सोडताना अनिल त्रासिक मुद्रेनेच म्हणाला- "दुसर काय ऐकणार ? तू आता मला "अहो, ऐकलंत का" म्हटलेलं ऐकलं !"
"इश्श्य ! नेहमीच कशी थट्टा सुचते हो अशी तुम्हाला ? मी इतकं आपलेपणान विचारते आणि तुम्ही मात्र कपाळाला आठ्या घालताय !" - पदराला हात पुसत, बाहेर येत अरुणा फिस्कारली.
" आज किनई मी बटाटेवडे केलेयत तुमच्यासाठी !" - ती म्हणाली.
त्यावर तो उद्गारला- म्हणजे आज आमचा 'बकरा' करायचाय वाटत तुम्हाला !"
त्याचा विनोद न समजून ती पुढे म्हणाली - "मी किनई आज जुन्या पेठेतल्या तुकाराम क्लॉथ स्टोअर्समधे जाणार आहे. तिथे कापडाचा जंगी सेल चालू आहे म्हणे! माझ्यासाठी संक्रांतीला एक छानशी काळी साडी आणि तुमच्यासाठी प्यांट व बुश्कोटला पिसेस आणणार आहे. खर तर सांगणारच नव्हते मी तुम्हाला, पण आठ्यांच्या संख्येत आणखी एकीची भर नको, म्हणून सांगून टाकल !"
अरुणाची बडबड निमूटपणे ऐकत अनिल आपले काम आटपत होता. टॉवेलने तोंड पुसून, केसातून कंगवा फिरवत तो म्हणाला-
"अग पण कपाटात डझनभर नव्या साड्या असताना, व मला न फाटणारे पण फक्त उसवणारे अर्धा डझन कपडे असताना अजून खरेदीची आवश्यकताच काय ?"
अरुणा अगदी निश्चयाच्या सुरात म्हणाली- "हे बघा, आता ह्या खेपेस मी तुमचं काही एक ऐकणार नाहीय्ये ! मी जाणार म्हणजे जाणारच ! माझ्या भाऊबीजेच्या पैशातून मी माझ्या आवडीची खरेदी करणार ! पंचवीस टक्क्यांनी स्वस्त सेलमधले कापड मिळवण्याची सोन्यासारखी संधी मी वाया काही जाऊ देणार नाही म्हटल !" एवढ बोलून पुन्हा ती स्वैपाकघरात वळली .
अनिल छोट्या आनंदला खेळवण्यात मग्न झाला. नाही म्हटल तरी अनिलचे लक्ष आतच लागले होते. बटाटेवड्याचा खमंग वास त्याला बेचैन करू लागला होता. तेवढ्यात अरुणा चटणी व बटाटेवड्याच्या थाळ्या घेऊन बाहेर आलीच. एखाद्या नवीन झालेल्या नाटकाच्या प्रयोगावर एखाद्या जाणकार टीकाकाराने तुटून पडावे, तसे अनिल त्या थाळीवर तुटून पडला. अर्धा वडा तोंडात कोंबून तो अरुणाला म्हणाला- "हे बघ अरु, पन्नास रुपये हवे तर मी माझ्याजवळचे तुला देतो, पण त्या सेल-बिलच्या भानगडीत तू पडू नकोस. अग, जुना, विटका, न खपलेला माल 'सेल'च्या नावाखाली खपवतात हे दुकानदार लोक !"
कधी एकदाचे खाणे संपते व मी दुकानात जाते, अशा गडबडीतल्या अरुणाला हे पटेल तर ना ! ती म्हणाली- "शेजारच्या लताताईनी त्यांच्या दुकानातून पंचाहत्तर रपयांना आणलेली साडी आहे ना, मी तश्शीच साडी तुम्हाला आज पंचावन्न रुपयात आणून दाखवली म्हणजे झाले ना ?"
त्यावर अनिल एवढेच म्हणाला-" तुम्हा बायकांना तरी काही समजून घेण्याची बुद्धी सुचणे अशक्यच म्हणा !"
सर्व तयारी झाल्यावर अरुणा जाण्यास निघाली. जाताना तिने अनिलला बजावले- "आनंदला घरीच ठेवत्येय हो मी. त्याच्याकडे नीट लक्ष द्या. नाहीतर तिन्ही सांजेच घोरत पडाल. येतेच मी अर्ध्या पाउण तासात."
पायात चपला अडकवून अरुणा गेलीसुद्धा. ती गेलेल्या दिशेकडे पहात अनिल पुटपुटला- "अर्धा नि पाउण तास म्हणजे आता सव्वा तास तरी शांतता मिळेल !"
जुन्या पेठेतल्या 'त्या' दुकानासमोर ह्या भल्यामोठ्या रांगा लागलेल्या होत्या. पण तानाजी घोरपडीच्या सहायाने जसा सिंहगड (सिंहगडच ना नक्की ?) सरसर चढून गेला होता, त्याच कौशल्याने अरुणा आपल्या बडबड्या स्वभावाने ओळखीपाळखी काढत दुकानाच्या शेवटच्या पायरीवर पोचलीसुद्धा ! आपला मेकप आणि हातातली पर्स सांभाळताना तिची कोण त्रेधा उडत होती. पण गुलाबाचे फूल पाहिजे असल्यास, त्याचे काटे टोचून घेणे भागच असत, याचा तिला अनुभव होता.
अखेर तिचा नंबर लागला ! तिला पाहिजे तशी साडी व अनिलसाठी कापड तिने घेतले. पंचवीस टक्के कमिशन मिळाल्याने तिला पंचवीस वर्षांनी आयुष्य वाढल्याचा आनंद झाला होता. कधी एकदा घरी जाऊन अनिलला 'लताताई'च्या नाकावर टिच्चून आणलेली साडी दाखवते, असे तिला झाले होते. ती घराकडे लगबगीने निघाली.
"आई गsss!".... तिला अचानक ठेच लागल्याने ती अस्फुट किंचाळली. तेवढ्यात चप्पलचा अंगठा तुटल्याचे तिच्या ध्यानात आले. तिने मनात ठरवले- "पुढच्या वेळेस चपला देखील सेलमधेच घ्यायच्या !"
अनिल आनंदला खेळवण्यात अगदी गर्क झाला होता. अरुणाने येतायेताच लताताईना आपल्या घरी 'खरेदी' पाहण्याचे आमंत्रण दिले होते. "हुश्श ! दमले ग बाई !" म्हणत तिने कॉटवर अंग झोकून दिले. अनिलने तिच्याकडे पूर्ण दुर्लक्षच केले होते. तो निवांतपणे व्हरांड्यात येरझाऱ्या घालत थांबला. आनंद खरेदीच्या पुडक्याशी झोम्बाझोम्बी करत बसला.
तेवढ्यात लताताई आल्या. "काय अरुणाबाई, आज बरीच खरेदी केलेली दिसत्येय !" असे विचारत त्या खुर्चीवर बसल्या. त्यावर एक कटाक्ष व्हरांड्याकडे टाकत अरुणा मुद्दामच मोठ्याने म्हणाली- "हो ना ! हे नकोच म्हणत होते, काहीही आणायला. पण ह्यावेळेस मीच त्यांचे ऐकले नाही. " तिने अनिलसाठी आणलेले प्यांटपीसचे पुडके सोडले.
"खरच ! छान आणले हो !" - लताताई म्हणाल्या. अंगावर मुठभर मांस चढलेली अरुणा साडी दाखवणार, तेवढ्यात अंगावर उंदीर पडावा, तशी ती किंचाळली !
....... कारण आनंदने साडीचे पुडके आधीच सोडले होते आणि उलगडलेल्या साडीच्या एका भागावर बसून साडीला असलेल्या भल्यामोठ्या 'भगदाडा'तून डोके काढून मिस्कीलपणे तो हसत होता !
.
(पूर्वप्रसिद्धी- "सोलापूर समाचार"-२०/०५/१९७९)
.
करायला जातो एक -
लिहिली ओळ एक, तुजवर मी जर -
गझलेच्या शेरासारखी मनात ठसतेस ..
गझलेच्या शेरासारखी मनात ठसतेस ..
लिहिला शेर मी, तुजवरती जर -
त्रिवेणी हायकूसारखी फुलून येतेस ..
त्रिवेणी हायकूसारखी फुलून येतेस ..
लिहिली त्रिवेणी, तुजवर मी जर -
सुंदर चारोळीसारखी खुलून मिरवतेस ..
सुंदर चारोळीसारखी खुलून मिरवतेस ..
लिहिली चारोळी, तुजवर मी जर -
शांत ओवीसारखी गंभीर होतेस ..
शांत ओवीसारखी गंभीर होतेस ..
लिहिली ओवी, तुजवर मी जर
नाजूक गझलेसम हळूच लाजतेस ..
नाजूक गझलेसम हळूच लाजतेस ..
लिहिली गझल, तुजवर मी जर -
फक्कड लावणीसारखी ठुमकत नाचतेस ..
फक्कड लावणीसारखी ठुमकत नाचतेस ..
लिहिली लावणी, तुजवर मी जर -
फंदीच्या फटक्यासम फटकून राहतेस ..
फंदीच्या फटक्यासम फटकून राहतेस ..
लिहिला फटका, तुजवर मी जर -
मुक्तछंदी कवितेसारखी बागडत जातेस ..
मुक्तछंदी कवितेसारखी बागडत जातेस ..
ना लिहिली कविता, तुजवर मी तर -
खंडकाव्यासम कोपऱ्यात बसतेस . . !
.
खंडकाव्यासम कोपऱ्यात बसतेस . . !
.
अनुत्तरीत स्वातंत्र्य-प्रेम
या देशात -
कित्येक गावी आज
स्वातंत्र्यप्राप्तीनंतरही
डोळ्यात पाणी आणूनच -
पाण्याच्या ट्यांकरसाठी
वाट पाहत राहावे लागते.........
कित्येक शहरी आज
त्यांच्या तोंडातून घशात
डोळे भरून, बिसलरी पाहून-
ती पिल्याशिवाय
दुसरे पाणी पचतच नाही .............
त्याच या देशाचा -
" मी नागरीक आहे "
हा अभिमान अजूनही -
कशासाठी बाळगावा .............. !!!
.
कॅलेंडर
बँकेतली "वर्षाखेर" एकदाची संपली! पाहता पाहता वर्ष संपले की ! भिंतीकडे नजर गेली. संपलेल्या वर्षाची कॅलेंडरे, फासावर लटकावलेल्या कैद्याप्रमाणे खिळ्यावर विषण्णपणे अपराधी मुद्रा आणून उगाचच हेलकावे खात होती ! संपला त्यांचा आता भाव ! मी उगीचच मनातून शहारलो. मी बँकेत रोखपाल असल्याने ओळखी बऱ्याच होत्या. 'सेवेसाठी' आमची बँक असल्याने नमस्कार चमत्कार बरेच होतात ! या ओळखीपोटीच ही कॅलेंडरांची 'कलेवरे' भिंतीवर लटकत होती !
जुन्या वळणाचे घर असल्याने, भिंतीवर नजर ठरणार नाही, इतकी असंख्य कॅलेंडरे होती. खरच , मनुष्याला 'रोटी, कपडा और मकान' यानंतर आठवण होते की, मकानात एक तरी कॅलेंडर हवेच ! साध्या झोपडीपासून ते राजेशाही टोलेजंग इमारतीपर्यंत पहा, एक तरी कॅलेंडर आत आपल्याला आढळेलच ! एकप्रकारचे जबरदस्त आकर्षण कॅलेंडरबद्दल 'मानवी स्वभावा'ला असते. "जिस घरमे कॅलेंडर नही, वो घर घरही नही" असा डायलॉग एखाद्या पिच्चरमधे फेकला, तर प्रचंड दाद प्रेक्षकांच्याकडून त्याला दिली जाईल, हे नि:संशय !
शेवटी कॅलेंडर म्हणजे एक 'कोरा कागज'च की ! त्यावर दिनांक, वार, वर्ष वगैरे जी माहिती लिहिलेली असते, त्याला जास्त महत्व असते ! पण या 'ढोंगी' जगात ही सर्व प्रकारची माहिती दुय्यम ठरते ! कारण हे जाहिरातींचे युग आहे. बोलेल त्याची 'अरगट'युक्त बाजरी खपेल, परंतु न बोलणाऱ्याचे 'बन्सी गहू' खपणार नाहीत- असे हे युग आहे. पहावी तिकडे जाहिरातच दिसते. सकाळी उठल्यावर दाताला लावण्याकरता 'बोकड'छाप पांढरी टूथ पावडर ते रात्री झोपण्यासाठी 'ससा'छाप मच्छरप्रतिबंधक अगरबत्ती- या साऱ्या जीवनावश्यक वस्तूंची जाहिरात वाचणे/पाहणे आज अत्यावश्यक होऊन बसले आहे !
जाहिरातीसाठी 'स्वस्त आणि मस्त' असे प्रभावी साधन म्हणजे कॅलेंडर ! जाहिरातदारांचे जाहिरातीचे काम झाले, मालाचा खप झाला, भिंतीवर कॅलेंडर लावणाऱ्या घराची शोभा व शान वाढली ! एकंदरीत सर्वजणच खूष !
कॅलेंडरांची विविधता तरी किती, आकार किती, प्रकार किती...अबब ! त्यांचा शोध लावणाऱ्यांची खरोखरच धन्य होय ! टेबल-कॅलेंडरपासून ते चारचार फूट लांबरुंद अशी कॅलेंडरे, एक पानी ते चौदा-पंधरा पानी नुसती बगळ्यांसारखी पांढरी ते इंद्रधनुष्याचे रंग ल्यालेली, पंचांगमधे आढळणाऱ्या कॅलेंडरपासून ते कॅलेंडरवर छापलेले पंचांग .. एक का दोन .. शंभर तऱ्हा या कॅलेंडरांच्या ! पुराणातील 'देवा'पासून ते पिक्चरमधील 'देवी'पर्यंत साऱ्यांनाच यावर आग्रहाचे स्थान ! हा पुरुष, ती बाई- प्रेमाचा रंगीत त्रिकोण ते सरकारी लाल त्रिकोण- कश्शाकश्शाचा भेदभाव या कॅलेंडरवर केलेला नसतो ! ब्रह्मचाऱ्याच्या खोलीपासून ते 'अष्टपुत्रा सौभाग्यवती'च्या देवघरापर्यंत कॅलेंडरला प्रवेश असतो !
'शितावरून भाताची परीक्षा' असते, तशीच कॅलेंडरवरून घरादाराची परीक्षा करण्यातही काहीअंशी यश मिळते ! उदाहरणार्थ पहा- एका घरातील भिंतीवर या कोपऱ्यापासून ते त्या कोपऱ्यापर्यंत, एक इंचही जागा न सोडता, कॅलेंडरे अडकवली आहेत. पहिले एका देवाचे, दुसरे नटीचे, तिसरे एका कुत्र्याचे, चौथे चौपाटीवरील कुण्या एकाच्या 'जिवाच्या मुंबई'चे- असली कॅलेंडरे कुणाच्या घरात असणार हो ? ती लावलेली असणार- एका मध्यमवर्गीय 'कारकुना'च्याच घरात ना ! त्या लावण्यात एकच दृष्टी असते, 'फुकट' मिळाले की लाव ! त्या लावण्यात सौंदर्यदृष्टी, निसर्गप्रेमदृष्टी, दैवताबद्दलची श्रद्धा- वगैरे वगैरे काहीही पहायची नसते ! या उलट एखाद्या गुटगुटीत बालकाचे कॅलेंडर एका कोपऱ्यात, दुसऱ्या कोपऱ्यात एखाद्या देवाचे, समोर एखादे सुरेख निसर्गदृष्य दाखवणारे कॅलेंडर- हे आपल्याला क्लासवन अधिकारी किंवा डॉक्टर-इंजिनियर यांच्या बंगल्याशिवाय कुठे दिसणार ? सदैव फडफडणारे, भरपूर बारा पानांचे, तिथी-वार-नक्षत्र असलेले, ठळक टायपातले कॅलेंडर व्यापाऱ्याशिवाय कुणाच्या घरात आढळणार ! तारखा, वार व महिने काढले जाऊन उरलेली नुसतीच चित्रे , जिच्याकडे पुन्हा पुन्हा पहावे अशी अर्धवट उघडी बाई असलेले, काहीवेळा निरनिराळ्या पोझमधील तरुणी असणारी, घड्याळाचे पट्टे व रेडिओ यांची एकमेकाशेजारी जाहिरात असलेल्या अर्धवस्त्र तरुणीची व उरलेली सर्व 'चालू' नटीची कॅलेंडरे- असलेले घर कुणाचे असणार ?.....एवढेसुद्धा ओळखू येत नाही ? अहो, ते असणार आमच्याच एखाद्या 'ब्रह्मचारी' दोस्ताने 'टर्म बेसिस'वर घेतलेले घर !
जाहिरातदारांच्या किंवा व्यापाऱ्यांच्या कल्पकतेचा भरभक्कम पाया म्हणा अथवा कॅलेंडर घेणाऱ्यांच्या मूर्खपणाचा कळस म्हणा, आपण तर दोन्हीवर खूष आहोत ब्वा ! व्यापारी माल खपवण्यासाठी, 'अमुक इतका माल घेतल्यास एक कॅलेंडर मोफत' अशी जाहिरात करतो. त्याच्या ह्या कल्पकतेचे लगेच गिऱ्हाईकांच्या मूर्खपणामुळे स्वागत केले जाते ! काय तडाखेबंद खप होतो, त्या कॅलेंडरांचा व पर्यायाने मालाचा ! व्यापारीरुपी कोळी कॅलेंडररुपी आकड्याचा गळ टाकून, गिऱ्हाईकरुपी माशांना हातोहात पकडतो ना ? लोक तरी किती मूर्ख हो ! 'आम्ही अमृतकुंभ देतो- अगदी घरबसल्या फुकट !' -असे व्यापाऱ्यांनी म्हटले तरी हे मूर्ख लोक त्या देणगीचा अव्हेर करतील ! परंतु विषाच्या दोन इंची बाटलीबरोबर एक कॅलेंडर 'फुकट' मिळणार असेल, तर त्यासाठी दहा कि.मी. कोण यातायात करतील हेच लोक !
अर्थात प्रत्येक वर्षाच्या पहिल्या महिन्यात ही कॅलेंडरची एकप्रकारची 'नशा'च चढलेली असते ! घरात जन्मणारे पहिले 'सजीव' कॅलेंडर अन भिंतीवर येणारे पहिले 'निर्जीव' कॅलेंडर- या दोन्हींचे मनुष्याला फारच अप्रूप वाटते ! वर्षाच्या सुरुवातीला मनुष्याला कॅलेंडरे गोळा करण्याचा छंदच जडतो ! सुनेचे बाळंतपणाचे पुरेपूर नऊ महिने भरल्याचे जे समाधान सासूला वाटते, तेच- किंबहुना त्याहून अधिकच समाधान मनुष्याला आपल्या घरातील भिंती भरपूर कॅलेंडरानी भरल्यावर वाटते !
असे हे 'कॅलेंडर-माहात्म्य' रंगवावे तेवढे रंगणार आहे. परंतु संन्याशाच्या संसाराला 'शेंडी'पासून तयारी करावी लागते तशी आता मला, भिंतीना कॅलेंडरांचा प्रपंच संभाळावयास लावण्यासाठी, 'खिळ्या'पासून तयारी करावी लागणार आहे. निदान नव्याचे नऊ दिवस तरी ! नंतर काही काळाने जाळी-जळमटे लागलेली, अर्धवट फाटकी, वेडीवाकडी टांगलेली कॅलेंडरे पहावी लागणारच आहेत म्हणा !
.
जुन्या वळणाचे घर असल्याने, भिंतीवर नजर ठरणार नाही, इतकी असंख्य कॅलेंडरे होती. खरच , मनुष्याला 'रोटी, कपडा और मकान' यानंतर आठवण होते की, मकानात एक तरी कॅलेंडर हवेच ! साध्या झोपडीपासून ते राजेशाही टोलेजंग इमारतीपर्यंत पहा, एक तरी कॅलेंडर आत आपल्याला आढळेलच ! एकप्रकारचे जबरदस्त आकर्षण कॅलेंडरबद्दल 'मानवी स्वभावा'ला असते. "जिस घरमे कॅलेंडर नही, वो घर घरही नही" असा डायलॉग एखाद्या पिच्चरमधे फेकला, तर प्रचंड दाद प्रेक्षकांच्याकडून त्याला दिली जाईल, हे नि:संशय !
शेवटी कॅलेंडर म्हणजे एक 'कोरा कागज'च की ! त्यावर दिनांक, वार, वर्ष वगैरे जी माहिती लिहिलेली असते, त्याला जास्त महत्व असते ! पण या 'ढोंगी' जगात ही सर्व प्रकारची माहिती दुय्यम ठरते ! कारण हे जाहिरातींचे युग आहे. बोलेल त्याची 'अरगट'युक्त बाजरी खपेल, परंतु न बोलणाऱ्याचे 'बन्सी गहू' खपणार नाहीत- असे हे युग आहे. पहावी तिकडे जाहिरातच दिसते. सकाळी उठल्यावर दाताला लावण्याकरता 'बोकड'छाप पांढरी टूथ पावडर ते रात्री झोपण्यासाठी 'ससा'छाप मच्छरप्रतिबंधक अगरबत्ती- या साऱ्या जीवनावश्यक वस्तूंची जाहिरात वाचणे/पाहणे आज अत्यावश्यक होऊन बसले आहे !
जाहिरातीसाठी 'स्वस्त आणि मस्त' असे प्रभावी साधन म्हणजे कॅलेंडर ! जाहिरातदारांचे जाहिरातीचे काम झाले, मालाचा खप झाला, भिंतीवर कॅलेंडर लावणाऱ्या घराची शोभा व शान वाढली ! एकंदरीत सर्वजणच खूष !
कॅलेंडरांची विविधता तरी किती, आकार किती, प्रकार किती...अबब ! त्यांचा शोध लावणाऱ्यांची खरोखरच धन्य होय ! टेबल-कॅलेंडरपासून ते चारचार फूट लांबरुंद अशी कॅलेंडरे, एक पानी ते चौदा-पंधरा पानी नुसती बगळ्यांसारखी पांढरी ते इंद्रधनुष्याचे रंग ल्यालेली, पंचांगमधे आढळणाऱ्या कॅलेंडरपासून ते कॅलेंडरवर छापलेले पंचांग .. एक का दोन .. शंभर तऱ्हा या कॅलेंडरांच्या ! पुराणातील 'देवा'पासून ते पिक्चरमधील 'देवी'पर्यंत साऱ्यांनाच यावर आग्रहाचे स्थान ! हा पुरुष, ती बाई- प्रेमाचा रंगीत त्रिकोण ते सरकारी लाल त्रिकोण- कश्शाकश्शाचा भेदभाव या कॅलेंडरवर केलेला नसतो ! ब्रह्मचाऱ्याच्या खोलीपासून ते 'अष्टपुत्रा सौभाग्यवती'च्या देवघरापर्यंत कॅलेंडरला प्रवेश असतो !
'शितावरून भाताची परीक्षा' असते, तशीच कॅलेंडरवरून घरादाराची परीक्षा करण्यातही काहीअंशी यश मिळते ! उदाहरणार्थ पहा- एका घरातील भिंतीवर या कोपऱ्यापासून ते त्या कोपऱ्यापर्यंत, एक इंचही जागा न सोडता, कॅलेंडरे अडकवली आहेत. पहिले एका देवाचे, दुसरे नटीचे, तिसरे एका कुत्र्याचे, चौथे चौपाटीवरील कुण्या एकाच्या 'जिवाच्या मुंबई'चे- असली कॅलेंडरे कुणाच्या घरात असणार हो ? ती लावलेली असणार- एका मध्यमवर्गीय 'कारकुना'च्याच घरात ना ! त्या लावण्यात एकच दृष्टी असते, 'फुकट' मिळाले की लाव ! त्या लावण्यात सौंदर्यदृष्टी, निसर्गप्रेमदृष्टी, दैवताबद्दलची श्रद्धा- वगैरे वगैरे काहीही पहायची नसते ! या उलट एखाद्या गुटगुटीत बालकाचे कॅलेंडर एका कोपऱ्यात, दुसऱ्या कोपऱ्यात एखाद्या देवाचे, समोर एखादे सुरेख निसर्गदृष्य दाखवणारे कॅलेंडर- हे आपल्याला क्लासवन अधिकारी किंवा डॉक्टर-इंजिनियर यांच्या बंगल्याशिवाय कुठे दिसणार ? सदैव फडफडणारे, भरपूर बारा पानांचे, तिथी-वार-नक्षत्र असलेले, ठळक टायपातले कॅलेंडर व्यापाऱ्याशिवाय कुणाच्या घरात आढळणार ! तारखा, वार व महिने काढले जाऊन उरलेली नुसतीच चित्रे , जिच्याकडे पुन्हा पुन्हा पहावे अशी अर्धवट उघडी बाई असलेले, काहीवेळा निरनिराळ्या पोझमधील तरुणी असणारी, घड्याळाचे पट्टे व रेडिओ यांची एकमेकाशेजारी जाहिरात असलेल्या अर्धवस्त्र तरुणीची व उरलेली सर्व 'चालू' नटीची कॅलेंडरे- असलेले घर कुणाचे असणार ?.....एवढेसुद्धा ओळखू येत नाही ? अहो, ते असणार आमच्याच एखाद्या 'ब्रह्मचारी' दोस्ताने 'टर्म बेसिस'वर घेतलेले घर !
जाहिरातदारांच्या किंवा व्यापाऱ्यांच्या कल्पकतेचा भरभक्कम पाया म्हणा अथवा कॅलेंडर घेणाऱ्यांच्या मूर्खपणाचा कळस म्हणा, आपण तर दोन्हीवर खूष आहोत ब्वा ! व्यापारी माल खपवण्यासाठी, 'अमुक इतका माल घेतल्यास एक कॅलेंडर मोफत' अशी जाहिरात करतो. त्याच्या ह्या कल्पकतेचे लगेच गिऱ्हाईकांच्या मूर्खपणामुळे स्वागत केले जाते ! काय तडाखेबंद खप होतो, त्या कॅलेंडरांचा व पर्यायाने मालाचा ! व्यापारीरुपी कोळी कॅलेंडररुपी आकड्याचा गळ टाकून, गिऱ्हाईकरुपी माशांना हातोहात पकडतो ना ? लोक तरी किती मूर्ख हो ! 'आम्ही अमृतकुंभ देतो- अगदी घरबसल्या फुकट !' -असे व्यापाऱ्यांनी म्हटले तरी हे मूर्ख लोक त्या देणगीचा अव्हेर करतील ! परंतु विषाच्या दोन इंची बाटलीबरोबर एक कॅलेंडर 'फुकट' मिळणार असेल, तर त्यासाठी दहा कि.मी. कोण यातायात करतील हेच लोक !
अर्थात प्रत्येक वर्षाच्या पहिल्या महिन्यात ही कॅलेंडरची एकप्रकारची 'नशा'च चढलेली असते ! घरात जन्मणारे पहिले 'सजीव' कॅलेंडर अन भिंतीवर येणारे पहिले 'निर्जीव' कॅलेंडर- या दोन्हींचे मनुष्याला फारच अप्रूप वाटते ! वर्षाच्या सुरुवातीला मनुष्याला कॅलेंडरे गोळा करण्याचा छंदच जडतो ! सुनेचे बाळंतपणाचे पुरेपूर नऊ महिने भरल्याचे जे समाधान सासूला वाटते, तेच- किंबहुना त्याहून अधिकच समाधान मनुष्याला आपल्या घरातील भिंती भरपूर कॅलेंडरानी भरल्यावर वाटते !
असे हे 'कॅलेंडर-माहात्म्य' रंगवावे तेवढे रंगणार आहे. परंतु संन्याशाच्या संसाराला 'शेंडी'पासून तयारी करावी लागते तशी आता मला, भिंतीना कॅलेंडरांचा प्रपंच संभाळावयास लावण्यासाठी, 'खिळ्या'पासून तयारी करावी लागणार आहे. निदान नव्याचे नऊ दिवस तरी ! नंतर काही काळाने जाळी-जळमटे लागलेली, अर्धवट फाटकी, वेडीवाकडी टांगलेली कॅलेंडरे पहावी लागणारच आहेत म्हणा !
.
गाढव
बदड बदड बदडले तरी
हूं की चूं कधी करत नाही ..
खाणे पिणे जर दिले नाही
तरी ते कुरकुरत नाही ..
निवारा मिळाला नाही कधी
ते रागाने फिस्कारत नाही ..
ग्ध्ध्या, म्हणून हाकारले तरी
शंख जोरात करत नाही ..
चोवीस तास जर काम दिले
तरीही ते कंटाळत नाही ..
जास्त काम पडले पाठी
ते कधीही टाळत नाही ..
माणूस आडवा आला तरी
ते कधीच ओरडत नाही ..
अनोळखी कुणी दिसला तरी
लाथा कधी झाडत नाही ..
सहनशील जास्त कोण
काहीवेळा समजत नाही ..
शहाणा कोण- गाढव का माणूस
कष्टाचा फायदा उमजत नाही..
आपले नाव माणसाला दिले
तरीही ते डूख धरत नाही ..
"गाढवा" असे पुकारले तरी
माणसासारखे चिडत नाही . . !
.
हूं की चूं कधी करत नाही ..
खाणे पिणे जर दिले नाही
तरी ते कुरकुरत नाही ..
निवारा मिळाला नाही कधी
ते रागाने फिस्कारत नाही ..
ग्ध्ध्या, म्हणून हाकारले तरी
शंख जोरात करत नाही ..
चोवीस तास जर काम दिले
तरीही ते कंटाळत नाही ..
जास्त काम पडले पाठी
ते कधीही टाळत नाही ..
माणूस आडवा आला तरी
ते कधीच ओरडत नाही ..
अनोळखी कुणी दिसला तरी
लाथा कधी झाडत नाही ..
सहनशील जास्त कोण
काहीवेळा समजत नाही ..
शहाणा कोण- गाढव का माणूस
कष्टाचा फायदा उमजत नाही..
आपले नाव माणसाला दिले
तरीही ते डूख धरत नाही ..
"गाढवा" असे पुकारले तरी
माणसासारखे चिडत नाही . . !
.
डायरी
सव्वासहाला बँकेची वेळ संपली आणि मी (जातिवंत कारकुनाप्रमाणे -) हातातल्या पिशवीला झोके देत कस्तुरबा मार्केटकडे निघालो. वर्षाखेरीचे काम संपल्याने डोक्यावरचे ओझे नष्ट झाले होते. नवीन वर्षातील सुट्ट्यांचा हिशेब मनात चालला होता. तेवढ्यात -
"बर झाले साहेब तुम्ही एकटेच इथे भेटलात !"
- असे म्हणून, बँकेतल्या ओळखीच्या एका कस्टमरने माझ्या हातात एक पाकीट दिले आणि ते 'कशाला कशाला' (अस नेहमी म्हणण्याचा रिवाज असल्याने-) करत मी (इकडे तिकडे पहात-) खिशात ठेवलं ! भाजी खरेदी करून 'निर्मल भुवन'मधे एक पेशल पिऊन (अर्थात चहाच !) मी घरचा रस्ता धरला.
घरी येताच भाजीच्या पिशव्या सौ.च्या अंगावर भिरकावल्या (शिपाई साहेबाच्या अंगावर लेजर्स टाकतात तश्शा -) आणि मोठ्या उत्सुकतेने मी 'ते' पाकीट काढलं . पाहतो तो काय- ती एक "डायरी" होती ! 'डायरिया'तून मुक्त झाल्यासारखा आनंद मला झाला. किंवा 'सीडीएस'ची 'एक शतांश' रक्कम स्वप्नात मिळाल्याचा भास झाला. तेवढा आनंद झाला म्हटल तरी त्यात अतिशयोक्ति ठरणार नाही !
लग्नाच्या बायकोपेक्षा 'ठेवायला' सोपी, चारचौघात बिनदिक्कतपणे जवळ बाळगायला सोपी, सर्वांसमोर छातीशी कवटाळायला सोपी- अशी चक्क एक 'डायरी' मला नवीन वर्षाची भेट म्हणून मिळाली होती !
लहानपणापासूनच मला 'डायरी'च फार अप्रूप वाटायचं ! मला कळायला लागल्यापासूनच मी जवळ डायरी 'ठेवायची' ठरवल होत. (पुढे कारकून डायरीशिवाय काहीच 'ठेवू' शकत नाही, हेही समजत गेलंच म्हणा !) पण डायरी ही वस्तू 'विकत' घ्यायची नसते- अशीही माझी एक कल्पना डोक्यात घर करून बसली होती. ती कल्पना शेवटपर्यंत मी अमलात आणली हे विशेषच ! तर सांगायचं तात्पर्य हे की मला एक डायरी (चक्क फुकट!- जळणारे जळोत बिचारे फुकटच !) मिळाली होती. नवीन वर्ष नक्कीच सुखाचे जाणार होते !
आपलं नाव, गाव, पत्ता, पॉलिसीचा नंबर, (आपल्या नसलेल्या-) फोनचा नंबर, वजन, उंची, जाडी आणि इतर असंख्य गोष्टी म्हणजे- कार्ड, पाकिटाची किंमत, दशमान पद्धतीचे कोष्टक, (जिथे आपण जन्मात कधी जाणार नाही त्या-) मुंबईचे पोस्टल विभाग क्रमांक, तारखा, महिने हे- जीमधे असतात, अशी ती डायरी आता माझ्याजवळ होती ! मनसुबे रचण्यात आपल्याइतका पटाईत कुणी नाही ! पण पुढे गंमत अशी झाली की, माझ्या त्या डायरीवर डोळा ठेवणाऱ्या आमच्या सौ.ने, आपल्या एकुलत्या एका बंधुराजाचे निमित्त काढून, ऐन संक्रांतीदिवशीच, माझ्या हस्ते त्याला 'ती' डायरी आणि त्याच्या हस्ते मला 'तिळगूळ' दिले ! गोड बोलण्यावाचून मला गत्यंतर नव्हते. (मनातून मी काय केले असेल , हे चाणाक्ष वाचकांनी ओळखले असणारच ! कारण चोराची पावले चोरालाच ठाऊक ना !) आपलीच डायरी, आपलीच सौ. आणि आपलाच (-दुष्ट आणि नीच) मेहुणा ! सांगणार तरी कुणाला हो मग ? पण खर सांगू का- बोनस आणि ओव्हरटाईम बंद झाल्यावर देखील वाईट वाटले नाही, इतकं वाईट ती डायरी हातची गेल्यान वाटल ! याला कारण 'डायरी'चे महत्व !
'डायरी जवळ बाळगण' ह्याइतकी दुसरी अभिमानाची गोष्टच नाही ! नव्या वर्षातील नव्याचे नऊ दिवसच दिसणारी आणि नंतर धूळ खात पडणारी अशी डायरी ! चिमूटभर, मूठभर आणि हातभर लांबरुंद आकार धरण करणारी अशी डायरी ! लेखक-कवींच्या मूळ कल्पना जवळ उतरून घेणारी ती डायरी ! चिठ्ठ्याचपाट्यांचा आधार ठरणारी ती डायरी ! साहेब लोकांना इम्प्रेशन मारण्यासाठी समोर ठेवावी वाटणारी ती डायरी ! खून किंवा आत्महत्या झालेल्या माणसाच्या खिशात हमखास सापडणारी डायरी ! किती अनन्यसाधारण महत्व आहे ना डायरीला !
'येणी' न चुकता नोंदलेली, पण 'देणी' सोयीस्कररीत्या जिच्यात लिहायची राहून गेलेली असते, अशी ती डायरी ! दुर्विचारानी बरबटलेली मने, जिच्यामधे मोत्याच्या अक्षरात 'सुविचार' लिहू पाहतात- ती डायरी ! प्रत्येक नवऱ्याला आपल्या बायकोचे लिखाण (लग्नाआधीचेच) जिच्यातून दाखवावे वाटते ती डायरी ! रम्य कल्पना, उदात्त उपमा, भव्य विचार जिच्यात उतरवलेल्या आढळतात अशी ती डायरी ! किती किती म्हणून कौतुक करू त्या डायरीचे ? जन्मदिवसाची नोंद, तसेच पुण्यतिथीची नोंद, भेटीगाठीच्या तारखा-वेळा, प्रवासातल्या गमती-जमती वगैरेची खिचडी डायरीतच आढळते ! कुणाला वाण्याकडच्या मालाच्या जमाखर्चाची नोंद घ्यावी वाटते, तर कुणाला दूधवाल्याच्या अदपाव, पावशेर (चुकलो हं- एक चतुर्थांशच्या एक द्वितीयांश लिटर, पाव लिटर!) जादा दुधाची नोंद घ्यावी वाटते. कुण्या प्रियकराला प्रेयसीचे नाव गिरवत रहावे वाटते, तर कुणाला उखाणे लिहावेसे वाटतील ! अशा 'मल्टीपर्पज' डायरीचे कुणाला कौतुक वाटणार नाही ?
पगाराचे भरणारे दिवस, गिरणी कामगारांना पहावे लागतात. तर (न केलेल्या देखील) प्रवासाच्या भत्त्याचे हिशेब 'टूर'वर असणाऱ्याना ठेवावे लागतात. ह्या गरीब आणि श्रीमंत वर्गांना डायरीच आपलेसे करते. हृदयातील गुपित आणि मासिक वेतनाचे गुपित (म्हणजे पगाराच्या नोटा हो !)या दोघानाही डायरी जवळीकेनेच स्थान देते .
जात-धर्म, गरीब-श्रीमंत, लहान-मोठा असले भेदभाव डायरी कधीच पाळत नाही ! मित्रांच्या पत्त्यांपासून ते वरपित्यांच्या पत्त्यापर्यंत सर्वांना सारखेच स्थान तिच्याजवळ असते !
कमीतकमी जागेत जास्तीत जास्तजणांना सामावून घेणारी डायरी म्हणूनच मला आवडते. आणि मलाच काय, पण कुणालाही त्यातल्या त्यात 'चकटफू' मिळालेली डायरी बाळगणे अभिमानास्पदच वाटेल !
.
"बर झाले साहेब तुम्ही एकटेच इथे भेटलात !"
- असे म्हणून, बँकेतल्या ओळखीच्या एका कस्टमरने माझ्या हातात एक पाकीट दिले आणि ते 'कशाला कशाला' (अस नेहमी म्हणण्याचा रिवाज असल्याने-) करत मी (इकडे तिकडे पहात-) खिशात ठेवलं ! भाजी खरेदी करून 'निर्मल भुवन'मधे एक पेशल पिऊन (अर्थात चहाच !) मी घरचा रस्ता धरला.
घरी येताच भाजीच्या पिशव्या सौ.च्या अंगावर भिरकावल्या (शिपाई साहेबाच्या अंगावर लेजर्स टाकतात तश्शा -) आणि मोठ्या उत्सुकतेने मी 'ते' पाकीट काढलं . पाहतो तो काय- ती एक "डायरी" होती ! 'डायरिया'तून मुक्त झाल्यासारखा आनंद मला झाला. किंवा 'सीडीएस'ची 'एक शतांश' रक्कम स्वप्नात मिळाल्याचा भास झाला. तेवढा आनंद झाला म्हटल तरी त्यात अतिशयोक्ति ठरणार नाही !
लग्नाच्या बायकोपेक्षा 'ठेवायला' सोपी, चारचौघात बिनदिक्कतपणे जवळ बाळगायला सोपी, सर्वांसमोर छातीशी कवटाळायला सोपी- अशी चक्क एक 'डायरी' मला नवीन वर्षाची भेट म्हणून मिळाली होती !
लहानपणापासूनच मला 'डायरी'च फार अप्रूप वाटायचं ! मला कळायला लागल्यापासूनच मी जवळ डायरी 'ठेवायची' ठरवल होत. (पुढे कारकून डायरीशिवाय काहीच 'ठेवू' शकत नाही, हेही समजत गेलंच म्हणा !) पण डायरी ही वस्तू 'विकत' घ्यायची नसते- अशीही माझी एक कल्पना डोक्यात घर करून बसली होती. ती कल्पना शेवटपर्यंत मी अमलात आणली हे विशेषच ! तर सांगायचं तात्पर्य हे की मला एक डायरी (चक्क फुकट!- जळणारे जळोत बिचारे फुकटच !) मिळाली होती. नवीन वर्ष नक्कीच सुखाचे जाणार होते !
आपलं नाव, गाव, पत्ता, पॉलिसीचा नंबर, (आपल्या नसलेल्या-) फोनचा नंबर, वजन, उंची, जाडी आणि इतर असंख्य गोष्टी म्हणजे- कार्ड, पाकिटाची किंमत, दशमान पद्धतीचे कोष्टक, (जिथे आपण जन्मात कधी जाणार नाही त्या-) मुंबईचे पोस्टल विभाग क्रमांक, तारखा, महिने हे- जीमधे असतात, अशी ती डायरी आता माझ्याजवळ होती ! मनसुबे रचण्यात आपल्याइतका पटाईत कुणी नाही ! पण पुढे गंमत अशी झाली की, माझ्या त्या डायरीवर डोळा ठेवणाऱ्या आमच्या सौ.ने, आपल्या एकुलत्या एका बंधुराजाचे निमित्त काढून, ऐन संक्रांतीदिवशीच, माझ्या हस्ते त्याला 'ती' डायरी आणि त्याच्या हस्ते मला 'तिळगूळ' दिले ! गोड बोलण्यावाचून मला गत्यंतर नव्हते. (मनातून मी काय केले असेल , हे चाणाक्ष वाचकांनी ओळखले असणारच ! कारण चोराची पावले चोरालाच ठाऊक ना !) आपलीच डायरी, आपलीच सौ. आणि आपलाच (-दुष्ट आणि नीच) मेहुणा ! सांगणार तरी कुणाला हो मग ? पण खर सांगू का- बोनस आणि ओव्हरटाईम बंद झाल्यावर देखील वाईट वाटले नाही, इतकं वाईट ती डायरी हातची गेल्यान वाटल ! याला कारण 'डायरी'चे महत्व !
'डायरी जवळ बाळगण' ह्याइतकी दुसरी अभिमानाची गोष्टच नाही ! नव्या वर्षातील नव्याचे नऊ दिवसच दिसणारी आणि नंतर धूळ खात पडणारी अशी डायरी ! चिमूटभर, मूठभर आणि हातभर लांबरुंद आकार धरण करणारी अशी डायरी ! लेखक-कवींच्या मूळ कल्पना जवळ उतरून घेणारी ती डायरी ! चिठ्ठ्याचपाट्यांचा आधार ठरणारी ती डायरी ! साहेब लोकांना इम्प्रेशन मारण्यासाठी समोर ठेवावी वाटणारी ती डायरी ! खून किंवा आत्महत्या झालेल्या माणसाच्या खिशात हमखास सापडणारी डायरी ! किती अनन्यसाधारण महत्व आहे ना डायरीला !
'येणी' न चुकता नोंदलेली, पण 'देणी' सोयीस्कररीत्या जिच्यात लिहायची राहून गेलेली असते, अशी ती डायरी ! दुर्विचारानी बरबटलेली मने, जिच्यामधे मोत्याच्या अक्षरात 'सुविचार' लिहू पाहतात- ती डायरी ! प्रत्येक नवऱ्याला आपल्या बायकोचे लिखाण (लग्नाआधीचेच) जिच्यातून दाखवावे वाटते ती डायरी ! रम्य कल्पना, उदात्त उपमा, भव्य विचार जिच्यात उतरवलेल्या आढळतात अशी ती डायरी ! किती किती म्हणून कौतुक करू त्या डायरीचे ? जन्मदिवसाची नोंद, तसेच पुण्यतिथीची नोंद, भेटीगाठीच्या तारखा-वेळा, प्रवासातल्या गमती-जमती वगैरेची खिचडी डायरीतच आढळते ! कुणाला वाण्याकडच्या मालाच्या जमाखर्चाची नोंद घ्यावी वाटते, तर कुणाला दूधवाल्याच्या अदपाव, पावशेर (चुकलो हं- एक चतुर्थांशच्या एक द्वितीयांश लिटर, पाव लिटर!) जादा दुधाची नोंद घ्यावी वाटते. कुण्या प्रियकराला प्रेयसीचे नाव गिरवत रहावे वाटते, तर कुणाला उखाणे लिहावेसे वाटतील ! अशा 'मल्टीपर्पज' डायरीचे कुणाला कौतुक वाटणार नाही ?
पगाराचे भरणारे दिवस, गिरणी कामगारांना पहावे लागतात. तर (न केलेल्या देखील) प्रवासाच्या भत्त्याचे हिशेब 'टूर'वर असणाऱ्याना ठेवावे लागतात. ह्या गरीब आणि श्रीमंत वर्गांना डायरीच आपलेसे करते. हृदयातील गुपित आणि मासिक वेतनाचे गुपित (म्हणजे पगाराच्या नोटा हो !)या दोघानाही डायरी जवळीकेनेच स्थान देते .
जात-धर्म, गरीब-श्रीमंत, लहान-मोठा असले भेदभाव डायरी कधीच पाळत नाही ! मित्रांच्या पत्त्यांपासून ते वरपित्यांच्या पत्त्यापर्यंत सर्वांना सारखेच स्थान तिच्याजवळ असते !
कमीतकमी जागेत जास्तीत जास्तजणांना सामावून घेणारी डायरी म्हणूनच मला आवडते. आणि मलाच काय, पण कुणालाही त्यातल्या त्यात 'चकटफू' मिळालेली डायरी बाळगणे अभिमानास्पदच वाटेल !
.
माणूस
"माणसाने माणसाशी माणसासारखे वागावे" - असे नेहमी म्हटले जाते. 'माणूस' हा असा कोणता प्राणी आहे की, ज्यामुळे त्याला महत्व द्यावे ? माणसाला 'जनावर' म्हटले तर बिघडले कुठे ? जनावर पोटासाठी धडपडते. माणसाचीही हालचाल, धडपड पोटासाठीच ना ? तरीही माणूसच श्रेष्ठ का ? स्वर्गात इंद्र, ग्रहात सूर्य, पाताळात शेष, तसा भूलोकात 'मानव' श्रेष्ठ ठरतो. त्याला एकमेव कारण म्हणजे देवाकडून किंवा निसर्गाकडून त्याला मिळालेली सर्वोत्कृष्ट देणगी - 'बुद्धी' !
या एकाच देणगीमुळे मानवाचे वेगळेपण आहे. डोके आहे म्हणून बुद्धी आहे ! (नियमाला अपवाद म्हणून कांदे-बटाटे भरलेले आढळणारच !) पुढे इंजिन म्हटल्यावर मागे डबे, प्रवासी, माल सारे काही आले. तद्वतच बुद्धी म्हणजे नम्रता, तत्परता, ज्ञान हे गुण आलेच ! कुठे कसे बोलावे व कुठे कसे वागावे याचे तारतम्य तो बाळगू शकतो. आजचा मानव सुजाण, सज्ञान व सुशिक्षित आहे ! आपली जबाबदारी ओळखून ती पार पाडण्यास तो समर्थ आहे. तो स्वत: कष्ट करून ईप्सित साध्य करण्याइतपत तो स्वावलंबी आहे. लेखन, मुद्रण (विशेषेकरून भाषण) वगैरे कलात तो पारंगत आहे, हे कशामुळे ? बुद्धीच्या जोरावरच तो सर्व काही करू शकतो ! आजचे युग 'विज्ञान युग' का म्हणतात ? मानवाच्या कर्तबगारीमुळेच ! निर्जीव पाषाण युगातून त्याने चैतन्यमय औद्योगिक युगापर्यंत प्रगती करत आणली आहे !
रस्त्यावरून जाण्यास मोटारी काय, हवाई उड्डाणास विमाने काय आणि सागर सफरीसाठी बोटी काय ? सारे चमत्कारच ! घरात बसून आजचा माणूस दूरवरच्या बातम्या श्रवण करतो. दूरचित्रवाणीवर 'दृष्टीआडची सृष्टी' पाहू शकतो. अगदी विचार न करता येण्यासारख्या , कल्पनेतही साकार न होणाऱ्या गोष्टींना माणसाने मूर्त स्वरूप दिले आहे .
वानरजन्मातून मानवजन्म झाला म्हणतात. आता मानवजन्मातून यंत्रमानवाची निर्मिती झालेली आहे ! भूगर्भातील खाणीपासून ते चंद्रावरील मातीपर्यंत त्याच्या बुद्धीची प्रचंड झेप दिसून आली आहे ! सारी शास्त्रे तो कोळून पीत आहे. त्याची मजल कुठवर जाणार आहे कुणास ठाऊक !
बी रुजते, फोफावते- कशामुळे ? त्याला मिळणाऱ्या पोषक वातावरणामुळे, जमीन, पाणी, हवा - यामुळे ! तसेच मानवाच्या बुद्धीचे आहे. आजूबाजूच्या कालमाना परिस्थितीनुरूप त्याच्या बुद्धीला चालना, प्रेरणा मिळत असते. प्रयत्नाचे खत,अनुभवाचे पाणी व स्मरणशक्तीची हवा यांमुळे त्याचा बुद्धीवृक्ष फोफावत असतो.
केवळ बुद्धीमुळे माणूस श्रेष्ठ आहे काय ? सकलगुणसंपन्न मानवाला महत्व आहे- ते त्याच्याजवळील अंत:करणामुळे, त्यातील भावनांमुळे ! त्याच्या सुख, दु:ख, काम, क्रोध, लोभ वगैरे भावलहरीमुळे ! हे सारे असून एकतेत भिन्नता आपल्याला आढळते. जगातील माणसे एकसारखीच दिसत नाहीत. 'जितक्या व्यक्ती तितक्या प्रकृती !' एकच माणूस स्वत:कडे पाहतो- पण आरशातून त्याला दिसते ते डाव्याचे उजवे भाग झालेले ! एक दुसऱ्यासारखा नसतो. श्रीमंत-गरीब , उदार-चिक्कू हे सारे वर्ग बुद्धीच्या कमी-अधिक उपयोगानुसार पडतात ! पैशाने दरिद्री असणारा अंत:करणाने श्रीमंत आढळतो. काहीजण सुखात असतात. काहीजण दु:खातही सुख मानणारे निघतात. पैशांच्या मार्गावरून बुद्धीच्या साधनाने माणुसकीचे साध्य साधणारे विरळच !
माणसाची प्रगती अधोगती त्याच्या गुणावगुणामुळेच होत असते. एक कर्तव्यदक्ष, दुसरा कर्तव्यच्युत ! एकाची वृत्ती अत्त्युत्साही , दुसरा आळशी ! पहिला सुष्ट, दुसरा दुष्ट ! साधे सरळ उदारमतवादी थोडेच ! Simple living and high thinking असणारे दुर्मिळच !
माणसाच्या बुद्धीचे वैशिष्ट्य म्हणजे ती जातीधर्म वगैरे मानत नाही ! पाण्याशिवाय विहीर म्हणजे भावनारहित बुद्धी ! पण आज असे म्हटले जाते की, आजचा मानव प्रेम, माया, ममता ह्यापासून दूर चालला आहे ! हा बुद्धीचा ऱ्हास म्हणायचा ? भावनेशी प्रतारणा समजावी काय ? पूर्वी मत, पिता, गुरु, वडीलजन यांचा यथोचित आदर होई. त्यांची आज्ञा शिरसावंद्य मानली जाई. पित्याच्या आज्ञेखातर मातेचे मुंडके परशुरामाने उडवले खरे, पण तपश्चर्या सामर्थ्याने माता जिवंत होऊ शकली ! आजचा तरुण बाई बाटलीच्या नादात माता-पित्यावर शस्त्र उगारणारा आहे ! आजचा मानव आईची आज्ञा तंतोतंत पाळतो- पण ती आज्ञा असते - स्वत:च्या मुलांच्या आईची !
आजच्या माणसाची बुद्धी स्वतंत्र आहे. स्वातंत्र्य आणि स्वैराचार यांच्याशी ती समन्वय साधू पाहते ! आज मानवाला काम-धंदा-व्यवसायानिमित्त घरदार सोडावे लागते. शिक्षणात, कामधंद्यात एकाग्रचित्त झाल्यावर इतरांचा (सोईस्कर ) विसर पडतो, 'बिचाऱ्या'ला समाजाचे बोलणे खावे लागते ! वास्तविक मायापाश तोडण्याची, इतरांपासून दुरावण्याची त्याची इच्छा का असते ? आपापल्या कार्यात प्रवीण होऊन भवितव्य उज्वल करण्याचा प्रयत्न मानवाने केल्यास त्या वावगे काय ?
प्रत्येक माणूस आपपल्या क्षेत्रात प्रगतीशील असतो. प्रयत्न व चिकाटी हे त्याचे साथीदार आहेत. छत्रपती शिवाजी, उदारमतवादी अकबर, स्वातंत्र्यवीर सावरकर, लोकमान्य टिळक ही नावे त्यांच्या उपाधीमुळे चटकन ध्यानात येतात ! अहिंसावादी गांधीजी, लहानमुलांचे चाचा नेहरू, बालकवी ठोंबरे, स्वरसाम्राज्ञी लता- ही स्वकर्तृत्वाने तळपणारी नावे आहेत.
हायड्रोजन व ऑक्सिजन एकत्र आले की पाणी तयार होते. तद्वत डोके व बुद्धी योग्य प्रमाणात 'माणूस' तयार करण्यास कारणीभूत होतात. एक गाय, देव अनेक- त्याचप्रमाणे एक माणूस पण त्याची रूपे अनेक आहेत, विविध आहेत !
.
चोर
माझ्या लहानपणापासून मला "चोर" ह्या प्राण्याविषयी आदर, कुतूहल, आश्चर्य वगैरे वगैरे आहे. कारणे बरीच आहेत. सर्वाना पटण्यासारखीच आहेत. हायस्कूलमधे असताना 'चोरांचे संमेलन' हा धडाही नजरेखाली घातला. त्यामुळे चोरांची चारित्र्यविषयक माहिती खूप मिळाली. त्यांची कार्यपद्धति, जीवनविषयक दृष्टीकोन मला फारच आवडतात. त्यांची थोरवी, महती वर्णावी तितकी थोडीच !
चोर ही जात प्रामाणिक आहे. एखाद्या घरात तो शिरला म्हणजे थोडक्या वेळात हाताला येतील तेवढ्याच वस्तू तो लंपास करतो. नसत्या गोष्टीसाठी तो अडून बसणार नाही. तो योग्य हत्यारेच बरोबर नेतो. आपल्या कार्यामुळे इतरांना त्रास, गोंधळ जाणवू नये, याची तो पुरेपूर दक्षता घेतो. एक वेळ एखाद्याच्या घराचे नुकसान झालेले त्याला आवडते, पण आपल्यासाठी घरात निष्कारण गोंगाट झालेला त्याला खपत नाही. मग त्याला हाताशी शस्त्र धरावे वाटते. एरव्ही तो सरकारी धोरणाचा पुरस्कर्ता म्हणजे शांततावादी आहे.
एखादा मंत्री, पुढारी येणार असल्यास त्याच्या स्वागतासाठी सारी जनता चडफडत का होईना पण धावून येते. तोरणा-पताकांचा अवाढव्य खर्च केला जातो. कारण त्याशिवाय मंत्र्याचे समाधान होऊ शकत नाही ना ! पण जगात "चोर" ही एकच व्यक्ती आहे, जिला हा अवाढव्य खर्च आवडत नाही. सरकारने बँका, तिजोऱ्या वगैरे कशासाठी निर्माण केल्या आहेत ? जनतेने पैसे साठवून ठेवण्यासाठीच ना ! पण जनता अडाणी आहे. ती पैसा साठवतच नाही. त्यामुळे नुकसान किती होते पहा. तोरणा-पताकात निष्कारण पैसा खर्च होतो. जनतेचा पैसा वाया जातो. तो कुणाच्याच पदरात पडत नाही. हाच पैसा अडका गाठोडे, गाडगी, मडकी, तिजोऱ्या, बँकात ठेवला तर किती फायदा होईल जनतेचा ? जनतेला घरबसल्या व्याज मिळू शकेल व वेळप्रसंगी हाच पैसा वाया न जाता एखाद्या चोराच्या जीवनचरितार्थाचे साधन तरी होऊ शकेल की !
चोरांचे कार्य हे सत्कार्य आहे. चोरी करण्यात त्यांच्या मनात चुकूनही कधी वाईट विचार नसतो. वकील वकिली करून पैसा कमावतो. सुतार सुतारकी करून जगतो. मग चोराने चोरी करूनच जीवन कंठले तर त्याच्या नावाने कशाला बोंब मारावी हो ? चोर लोक गरीब जनतेची पिळवणूक कधीच करणार नाहीत. तसे करावयास ते 'सरकार' आहेत थोडेच ! श्रीमंताविषयी त्यांच्या मनात तिटकारा असतो. चोर श्रीमंत लोकांची संपत्ती लुटून त्यांना गरीब बनवतात. समाजात समतोलपणा राखण्यास ते सहकार्य देतात. लोकांना खायला प्यायला पुरेसे मिळत नाही, हे चोराला माहित आहे. म्हणूनच ते खाद्य पेयाना शक्यतो हात लावत नाहीत, ते फक्त संपत्ती लुटतात. कारण त्यांना माहित आहे की, 'पैसा हे विष आहे !' हे विष जनतेने आपल्याजवळ बाळगलेले चोराला कसे आवडेल ? यात चोरांच्या अंगचा दूरदर्शीपणाचा गुण आढळतो.
'यह गाडी भारतीय जनताकी संपत्ती' असताना तिचा उपभोग करून घेणे जनतेतील चोरांचे कर्तव्य आहे. नाहीतर आपलेपणा तो काय राहिला ? गाडीतील पंखे बल्ब गाडीत राहू देणे योग्य नाही. कारण त्या मौल्यवान वस्तू आहेत. म्हणून चोरलोक त्या गाडीत राहू देत नाहीत ! शिवाय लहान मुलांना पंख्यात बोट घालण्याची सवय असते. बल्ब फुटल्यावर काचा सर्वत्र पसरतात, त्या अपायकारकच ! पुन्हा चोरांच्या दूरदर्शीपणाचे कौतुक करावेसे वाटते !
संपत्ती ही समाजाला लागलेली कीड आहे. तिच्यामुळे समाजात भांडण तंटे खून मारामाऱ्या होतात. ही कीड नाहीशी करण्याचा प्रयत्न चोर करतात. मोठमोठे श्रीमंत लोक, अधिकारी वर्ग सरकारला फसवू पाहतात. कारण ते इन्कमट्याक्स चुकवतात. चोरच त्यांना शासन करू शकतात. अशाप्रकारे चोरांची 'चोरी' हे सामाजिक राजकीय कार्य आहे. त्यांच्यात व 'फुडाऱ्या'त फरक काय ? फक्त कार्यपद्धतीच्या तंत्रात !
चोरी करणे हे पाप नाही, कारण एवढे थोर भगवान श्रीकृष्ण ! परंतु त्यांनी आपल्या आयुष्यात चोरीचा धंदा केलेला आहेच की ! मग म्हणाल तुम्ही की, चोरी हे पाप आहे म्हणून ! श्रीकृष्णच जर पाप करू लागले तर मग चोरांनी काय करायचे हो ? लोण्याची, दह्याची, ताकाची चोरी ही नुसती गंमत आहे. अशी गम्मत करणे फक्त श्रीकृष्णच करू जाणोत ! कृष्णलीला व चौर्यलीला दोन्हीही गंमतीदारच !
अर्जुनाने मत्स्यवेध करताना जे कौशल्य दाखवले ते कौशल्य चोरापाशी असते. एखादे घर लुटायचे म्हणजे त्या घरातील माणसे केव्हा काय करतात, केव्हा फिरायला जातात, कोणत्या वेळेस झोपतात- या सर्व गोष्टींची सम्यक् माहिती चोराला काढायची असतेच. ही झाली प्राथमिक माहिती ! प्रत्यक्ष चोरी करतेवेळी तर कितीक गोष्टींकडे चोराला लक्ष द्यावे लागते ! त्याला अंधारात मांजराचे डोळे घेऊन वावरावे लागते . शब्दवेध करणाऱ्या पृथ्वीराज चौहानाप्रमाणे कान सारखे टवकारावे लागतात. तर सराईत खाटीक ज्याप्रमाणे हात चालवतो, त्याप्रमाणे त्याला आपले हात सुटकेसच्या कुलुपांवर चालवावे लागतात. ठराविक वेळात त्याला ठरलेले काम पार पाडावेच लागते. त्याला रेल्वेच्या गाड्याप्रमाणे असून भागत नाही. नाही तर मग चोरीसाठी जे 'स्थळ' त्याने 'पसंत' केलेले असते, तेथेच त्याला 'चतुर्भुज' होण्याची पाळी येते !
चोरी कुठे, केव्हा, कशी करावी याचे तंत्र आहे. चोरी करणे येरागबाळ्याचे काम नाही. चोरी ही जातीच्याच चोराला शोभून दिसते. कुणीतरी 'चोरी' या विषयासंबंधी म्हटलेच आहे- "केल्याने होत आहे रे, आधी केलीचि पाहिजे !" ज्या गोष्टीची चोरी केली जाते, त्यावरून चोरांचे प्रकार आढळतात. काही वर्षांपूर्वी केवळ सुंदर स्त्रियांची चुंबने चोरून घेण्यासाठी एक 'चुंबनचोर' अगदी जगप्रसिद्ध झाला होता, हे सर्वश्रुत आहेच ! काही भुरटे चोर असतात, काही मुर्गीचोर, तर काही पाकीटचोर ! ठराविक चोर ठराविक धंद्यातले 'पेशालिष्ट' असतात !उदाहरणार्थ, नेहमी घरफोडी करणाऱ्या चोराला खिसे कापण्यास जमणार नाहीत किंवा मुर्गी पळवण्यात पटाईत असलेल्या चोराला घर फोडणे जमेलच असे नाही ! दरोडेखोर ही चोरांची सुधारून वाढलेली आवृत्ती आहे. अनेक चोरांनी मिळून केलेली मोठ्ठी चोरी म्हणजे दरोडा ! चोरांची बरीच माहिती मला असली तरी, चोराला प्रत्यक्ष पाहण्यास मात्र मला कधीच संधी मिळाली नाही, हे माझे दुर्दैव !
लहानपणी मी एकदा मित्राच्या घरी गेलो होतो. तेव्हा मित्र नुकताच कुठेतरी बाहेर गेला होता. त्याच्या घरात विशेष माणसे नव्हतीच. मित्र घरात नसल्याने मी परत निघालो. परंतु तेवढ्यात एका खोलीतून हसण्याचा आवाज आला व पाठोपाठ एक वाक्य कानावर अस्पष्टपणे - "अरे चोरा, आता तरी सापडलास की नाही ?" मी उत्सुकतेने 'चोरा'स पाहण्याच्या हेतूने खोलीच्या दरवाजाच्या फटीतून चोरून (!) पाहिले ! - खोलीत मित्राची कॉलेजात जाणारी थोरली बहीण व दुसरा एक तरुण पलंगावर हातात हात घेऊन बसले होते ! त्यावेळी मला समजले नाही की, मित्राची बहीण त्या तरुणाला 'चोर' का म्हणाली ते ! परंतु मोठा झाल्यावर मला समजले की, चोरांच्या अनेक प्रकारांपैकी 'हृदयचोर' ह्या प्रकारात मोडणारा तो तरुण होता !
चोराला कुठलीच जागा वर्ज्य नाही. तिन्ही लोकात त्याचा संचार असतो. तो आशावादी असतो. भेट दिलेल्या ठिकाणापासून तो रिक्त हस्ताने कधी परत येत नाही. जगण्यासाठी त्याची सदोदित धडपड चालूच असते. जगण्यासाठीच तो तुरुंगात जातो व जगण्यासाठीच तो तुरुंगाबाहेर पडण्याची खटपट चालू ठेवतो. कुठे काय मिळते, याबद्दल त्याचे अहोरात्र संशोधन चालते. शिक्षा व (चोरीचे-) शिक्षण हेच त्याच्या आयुष्याचे ध्येय !
चोर हा खरा रसिक असतो. उजेड जसा त्याला आवडतो, तसा अंधारही त्याला प्रिय वाटतो. त्याच्या मनात कधी काळोख नसतो. म्हणतात ना- "चोराच्या मनात ...!" त्याला 'निशाचर' 'रजनीचर' वगैरे नावेही आहेत. चोरास फार पुरातनकालापासून अनन्यसाधारण महत्व आहे. लोणी चोरणाऱ्या बालकृष्णापासून ते हल्लीच्या इंग्रजी वाड.मयाची चोरी करणाऱ्या लेखकूपर्यंत 'चोर' जातीचा वंशविस्तार झालेला आपल्याला आढळतो. थंडीच्या रक्षणार्थ लोकर, उन्हाच्या रक्षणार्थ गॉगल, तसे खास चोरांच्या रक्षणार्थ सरकारने पोलीसखाते निर्माण केलेले आहे !
पूर्वीच्याकाळी चोराला फार महत्व दिले जात होते. हे आपल्याला एका उदाहरणावरून स्पष्ट होईल-
पूर्वी चोर व संन्यासी या दोघांचाही सुळसुळाट झाला होता. तरीही एखादी चोरी मारामारी झाल्यास त्याबद्दल संन्याशास पकडले जात असे व त्यालाच चोरी केल्याच्या अपराधावरून फाशी दिले जात असे व चोराला जीवदान दिले जाई ! तेव्हापासून 'चोराला सोडून संन्याशाला फाशी द्यावे'-अशी म्हण प्रचारात आली, ती खास चोरांच्या सन्मानार्थ ! नाहीतरी संन्यासी वृत्तीच्या लोकांचा जगात उपयोग नाही, हे आजच्या काळातही आपल्याला पटते, नाही का ! चोरांचे महत्व अवर्णनीय आहे, म्हणूनच एखादा चोर सापडला तर, त्याला तुरुंगात स्मरणपूर्वक जतन करून येत असते !
चोरांची माहिती प्रत्येकाला लहानपणापासूनच असणे आवश्यक आहे. पहिल्या यत्तेच्या पुस्तकातील "मी कोण ?" धड्यात मला पुढील ओळी असणे आवश्यक वाटते-
" कुलूप तोडतो, दार फोडतो,
घर सगळे धुवून टाकतो -
तर मी कोण ? "
.
चोर ही जात प्रामाणिक आहे. एखाद्या घरात तो शिरला म्हणजे थोडक्या वेळात हाताला येतील तेवढ्याच वस्तू तो लंपास करतो. नसत्या गोष्टीसाठी तो अडून बसणार नाही. तो योग्य हत्यारेच बरोबर नेतो. आपल्या कार्यामुळे इतरांना त्रास, गोंधळ जाणवू नये, याची तो पुरेपूर दक्षता घेतो. एक वेळ एखाद्याच्या घराचे नुकसान झालेले त्याला आवडते, पण आपल्यासाठी घरात निष्कारण गोंगाट झालेला त्याला खपत नाही. मग त्याला हाताशी शस्त्र धरावे वाटते. एरव्ही तो सरकारी धोरणाचा पुरस्कर्ता म्हणजे शांततावादी आहे.
एखादा मंत्री, पुढारी येणार असल्यास त्याच्या स्वागतासाठी सारी जनता चडफडत का होईना पण धावून येते. तोरणा-पताकांचा अवाढव्य खर्च केला जातो. कारण त्याशिवाय मंत्र्याचे समाधान होऊ शकत नाही ना ! पण जगात "चोर" ही एकच व्यक्ती आहे, जिला हा अवाढव्य खर्च आवडत नाही. सरकारने बँका, तिजोऱ्या वगैरे कशासाठी निर्माण केल्या आहेत ? जनतेने पैसे साठवून ठेवण्यासाठीच ना ! पण जनता अडाणी आहे. ती पैसा साठवतच नाही. त्यामुळे नुकसान किती होते पहा. तोरणा-पताकात निष्कारण पैसा खर्च होतो. जनतेचा पैसा वाया जातो. तो कुणाच्याच पदरात पडत नाही. हाच पैसा अडका गाठोडे, गाडगी, मडकी, तिजोऱ्या, बँकात ठेवला तर किती फायदा होईल जनतेचा ? जनतेला घरबसल्या व्याज मिळू शकेल व वेळप्रसंगी हाच पैसा वाया न जाता एखाद्या चोराच्या जीवनचरितार्थाचे साधन तरी होऊ शकेल की !
चोरांचे कार्य हे सत्कार्य आहे. चोरी करण्यात त्यांच्या मनात चुकूनही कधी वाईट विचार नसतो. वकील वकिली करून पैसा कमावतो. सुतार सुतारकी करून जगतो. मग चोराने चोरी करूनच जीवन कंठले तर त्याच्या नावाने कशाला बोंब मारावी हो ? चोर लोक गरीब जनतेची पिळवणूक कधीच करणार नाहीत. तसे करावयास ते 'सरकार' आहेत थोडेच ! श्रीमंताविषयी त्यांच्या मनात तिटकारा असतो. चोर श्रीमंत लोकांची संपत्ती लुटून त्यांना गरीब बनवतात. समाजात समतोलपणा राखण्यास ते सहकार्य देतात. लोकांना खायला प्यायला पुरेसे मिळत नाही, हे चोराला माहित आहे. म्हणूनच ते खाद्य पेयाना शक्यतो हात लावत नाहीत, ते फक्त संपत्ती लुटतात. कारण त्यांना माहित आहे की, 'पैसा हे विष आहे !' हे विष जनतेने आपल्याजवळ बाळगलेले चोराला कसे आवडेल ? यात चोरांच्या अंगचा दूरदर्शीपणाचा गुण आढळतो.
'यह गाडी भारतीय जनताकी संपत्ती' असताना तिचा उपभोग करून घेणे जनतेतील चोरांचे कर्तव्य आहे. नाहीतर आपलेपणा तो काय राहिला ? गाडीतील पंखे बल्ब गाडीत राहू देणे योग्य नाही. कारण त्या मौल्यवान वस्तू आहेत. म्हणून चोरलोक त्या गाडीत राहू देत नाहीत ! शिवाय लहान मुलांना पंख्यात बोट घालण्याची सवय असते. बल्ब फुटल्यावर काचा सर्वत्र पसरतात, त्या अपायकारकच ! पुन्हा चोरांच्या दूरदर्शीपणाचे कौतुक करावेसे वाटते !
संपत्ती ही समाजाला लागलेली कीड आहे. तिच्यामुळे समाजात भांडण तंटे खून मारामाऱ्या होतात. ही कीड नाहीशी करण्याचा प्रयत्न चोर करतात. मोठमोठे श्रीमंत लोक, अधिकारी वर्ग सरकारला फसवू पाहतात. कारण ते इन्कमट्याक्स चुकवतात. चोरच त्यांना शासन करू शकतात. अशाप्रकारे चोरांची 'चोरी' हे सामाजिक राजकीय कार्य आहे. त्यांच्यात व 'फुडाऱ्या'त फरक काय ? फक्त कार्यपद्धतीच्या तंत्रात !
चोरी करणे हे पाप नाही, कारण एवढे थोर भगवान श्रीकृष्ण ! परंतु त्यांनी आपल्या आयुष्यात चोरीचा धंदा केलेला आहेच की ! मग म्हणाल तुम्ही की, चोरी हे पाप आहे म्हणून ! श्रीकृष्णच जर पाप करू लागले तर मग चोरांनी काय करायचे हो ? लोण्याची, दह्याची, ताकाची चोरी ही नुसती गंमत आहे. अशी गम्मत करणे फक्त श्रीकृष्णच करू जाणोत ! कृष्णलीला व चौर्यलीला दोन्हीही गंमतीदारच !
अर्जुनाने मत्स्यवेध करताना जे कौशल्य दाखवले ते कौशल्य चोरापाशी असते. एखादे घर लुटायचे म्हणजे त्या घरातील माणसे केव्हा काय करतात, केव्हा फिरायला जातात, कोणत्या वेळेस झोपतात- या सर्व गोष्टींची सम्यक् माहिती चोराला काढायची असतेच. ही झाली प्राथमिक माहिती ! प्रत्यक्ष चोरी करतेवेळी तर कितीक गोष्टींकडे चोराला लक्ष द्यावे लागते ! त्याला अंधारात मांजराचे डोळे घेऊन वावरावे लागते . शब्दवेध करणाऱ्या पृथ्वीराज चौहानाप्रमाणे कान सारखे टवकारावे लागतात. तर सराईत खाटीक ज्याप्रमाणे हात चालवतो, त्याप्रमाणे त्याला आपले हात सुटकेसच्या कुलुपांवर चालवावे लागतात. ठराविक वेळात त्याला ठरलेले काम पार पाडावेच लागते. त्याला रेल्वेच्या गाड्याप्रमाणे असून भागत नाही. नाही तर मग चोरीसाठी जे 'स्थळ' त्याने 'पसंत' केलेले असते, तेथेच त्याला 'चतुर्भुज' होण्याची पाळी येते !
चोरी कुठे, केव्हा, कशी करावी याचे तंत्र आहे. चोरी करणे येरागबाळ्याचे काम नाही. चोरी ही जातीच्याच चोराला शोभून दिसते. कुणीतरी 'चोरी' या विषयासंबंधी म्हटलेच आहे- "केल्याने होत आहे रे, आधी केलीचि पाहिजे !" ज्या गोष्टीची चोरी केली जाते, त्यावरून चोरांचे प्रकार आढळतात. काही वर्षांपूर्वी केवळ सुंदर स्त्रियांची चुंबने चोरून घेण्यासाठी एक 'चुंबनचोर' अगदी जगप्रसिद्ध झाला होता, हे सर्वश्रुत आहेच ! काही भुरटे चोर असतात, काही मुर्गीचोर, तर काही पाकीटचोर ! ठराविक चोर ठराविक धंद्यातले 'पेशालिष्ट' असतात !उदाहरणार्थ, नेहमी घरफोडी करणाऱ्या चोराला खिसे कापण्यास जमणार नाहीत किंवा मुर्गी पळवण्यात पटाईत असलेल्या चोराला घर फोडणे जमेलच असे नाही ! दरोडेखोर ही चोरांची सुधारून वाढलेली आवृत्ती आहे. अनेक चोरांनी मिळून केलेली मोठ्ठी चोरी म्हणजे दरोडा ! चोरांची बरीच माहिती मला असली तरी, चोराला प्रत्यक्ष पाहण्यास मात्र मला कधीच संधी मिळाली नाही, हे माझे दुर्दैव !
लहानपणी मी एकदा मित्राच्या घरी गेलो होतो. तेव्हा मित्र नुकताच कुठेतरी बाहेर गेला होता. त्याच्या घरात विशेष माणसे नव्हतीच. मित्र घरात नसल्याने मी परत निघालो. परंतु तेवढ्यात एका खोलीतून हसण्याचा आवाज आला व पाठोपाठ एक वाक्य कानावर अस्पष्टपणे - "अरे चोरा, आता तरी सापडलास की नाही ?" मी उत्सुकतेने 'चोरा'स पाहण्याच्या हेतूने खोलीच्या दरवाजाच्या फटीतून चोरून (!) पाहिले ! - खोलीत मित्राची कॉलेजात जाणारी थोरली बहीण व दुसरा एक तरुण पलंगावर हातात हात घेऊन बसले होते ! त्यावेळी मला समजले नाही की, मित्राची बहीण त्या तरुणाला 'चोर' का म्हणाली ते ! परंतु मोठा झाल्यावर मला समजले की, चोरांच्या अनेक प्रकारांपैकी 'हृदयचोर' ह्या प्रकारात मोडणारा तो तरुण होता !
चोराला कुठलीच जागा वर्ज्य नाही. तिन्ही लोकात त्याचा संचार असतो. तो आशावादी असतो. भेट दिलेल्या ठिकाणापासून तो रिक्त हस्ताने कधी परत येत नाही. जगण्यासाठी त्याची सदोदित धडपड चालूच असते. जगण्यासाठीच तो तुरुंगात जातो व जगण्यासाठीच तो तुरुंगाबाहेर पडण्याची खटपट चालू ठेवतो. कुठे काय मिळते, याबद्दल त्याचे अहोरात्र संशोधन चालते. शिक्षा व (चोरीचे-) शिक्षण हेच त्याच्या आयुष्याचे ध्येय !
चोर हा खरा रसिक असतो. उजेड जसा त्याला आवडतो, तसा अंधारही त्याला प्रिय वाटतो. त्याच्या मनात कधी काळोख नसतो. म्हणतात ना- "चोराच्या मनात ...!" त्याला 'निशाचर' 'रजनीचर' वगैरे नावेही आहेत. चोरास फार पुरातनकालापासून अनन्यसाधारण महत्व आहे. लोणी चोरणाऱ्या बालकृष्णापासून ते हल्लीच्या इंग्रजी वाड.मयाची चोरी करणाऱ्या लेखकूपर्यंत 'चोर' जातीचा वंशविस्तार झालेला आपल्याला आढळतो. थंडीच्या रक्षणार्थ लोकर, उन्हाच्या रक्षणार्थ गॉगल, तसे खास चोरांच्या रक्षणार्थ सरकारने पोलीसखाते निर्माण केलेले आहे !
पूर्वीच्याकाळी चोराला फार महत्व दिले जात होते. हे आपल्याला एका उदाहरणावरून स्पष्ट होईल-
पूर्वी चोर व संन्यासी या दोघांचाही सुळसुळाट झाला होता. तरीही एखादी चोरी मारामारी झाल्यास त्याबद्दल संन्याशास पकडले जात असे व त्यालाच चोरी केल्याच्या अपराधावरून फाशी दिले जात असे व चोराला जीवदान दिले जाई ! तेव्हापासून 'चोराला सोडून संन्याशाला फाशी द्यावे'-अशी म्हण प्रचारात आली, ती खास चोरांच्या सन्मानार्थ ! नाहीतरी संन्यासी वृत्तीच्या लोकांचा जगात उपयोग नाही, हे आजच्या काळातही आपल्याला पटते, नाही का ! चोरांचे महत्व अवर्णनीय आहे, म्हणूनच एखादा चोर सापडला तर, त्याला तुरुंगात स्मरणपूर्वक जतन करून येत असते !
चोरांची माहिती प्रत्येकाला लहानपणापासूनच असणे आवश्यक आहे. पहिल्या यत्तेच्या पुस्तकातील "मी कोण ?" धड्यात मला पुढील ओळी असणे आवश्यक वाटते-
" कुलूप तोडतो, दार फोडतो,
घर सगळे धुवून टाकतो -
तर मी कोण ? "
.
तीन तीनोळी
१) मुहूर्त
राजकारणी नेत्यांच्या मते ,
"एक एप्रिल"चा मुहूर्त -
साडेचार मुहूर्तांपैकी उत्तम मुहूर्त !
.
२) पारखी
शंभरजणात नव्व्याण्णव 'गुणी'
शोधत नाही कधीच कुणी . .
'दोषी' शोधायला मात्र प्रत्येकजण आतुर !
.
३) अनोखी भेट
पन्नास वर्षे सुखाचा संसार झाल्यावर ,
तिने त्याला वाढदिवसाची भेट म्हणून . .
"श्रवणयंत्र " दिले घेऊन !
.
याची सदस्यत्व घ्या:
पोस्ट (Atom)